Đánh giá tác dụng phụ của thuốc tiêm tránh thai DMPA

 I. Đặt vấn đề

Với chủ trương đa dạng hoá các biện pháp tránh thai (BPTT), từ năm 1997 thuốc tiêm tránh thai DMPA (gọi tắt là DMPA) đã được đưa vào nghiên cứu, ứng dụng trong chương trình DS-KHHGĐ ở nước ta. Đến nay, DMPA đã từng bước được mở rộng phạm vi sử dụng tới hầu hết các tỉnh/thành phố trong cả nước. DMPA được cung cấp ngay tại y tế cấp cơ sở là trạm y tế xã, phường.

Tuy đã được chấp nhận song trong quá trình triển khai sử dụng đã cho thấy: DMPA bộc lộ một số nhược điểm, trong đó phụ nữ tiêm thuốc gặp nhiều tác dụng phụ, trong đó chủ yếu là bị rối loạn kinh nguyệt như rong kinh, rong huyết (RKRH), vô kinh, đó là những nguyên nhân chính làm nhiều người bỏ cuộc. Để tìm hiểu các tác dụng phụ của DMPA, một nghiên cứu đã được triển khai nhằm:

1. Xác định tỷ lệ tác dụng phụ khi sử dụng DMPA

2.1. Đối tượng

871 phụ nữ đã và đang sử dụng DMPA (gọi tắt là khách hàng) từ 1997 đến 2001 tại địa bàn khảo sát, trong đó 513 người đang dùng và 358 người đã bỏ cuộc.

2.2. Địa bàn

Chọn theo phương pháp chuyên gia 3 trong 11 tỉnh đã triển khai DMPA từ năm 1997 theo số lượng phụ nữ sử dụng DMPA, địa bàn triển khai ở ba mức độ tốt, trung bình và yếu. Ba tỉnh được chọn gồm: Yên Bái: (huyện Văn Yên với 3 xã); Thanh Hoá: (huyện Hoàng Hoá với 5 xã); Đồng Tháp: (huyện Cao Lãnh với 5 xã).

2.3. Phương pháp nghiên cứu:

Nghiên cứu hồi cứu qua phỏng vấn trực tiếp đối tượng khảo sát theo bảng hỏi đã được thiết kế sẵn, phân tích số liệu bằng chương trình phần mềm SPSS.

III. Kết quả nghiên cứu

1. Tác dụng phụ gặp phải của khách hàng

Trong tổng số 871 khách hàng có tới 770 người gặp tác dụng phụ chiếm tỷ lệ 88,4%, trong đó nhóm đang sử dụng là 87,3% và nhóm đã bỏ cuộc là 89,9%.

2. Dạng tác dụng phụ

Có tới 1.262 dạng tác dụng phụ đã được ghi nhận, nếu tính trên số 871 người được phỏng vấn cho thấy trung bình một khách hàng có 1,4 tác dụng phụ.

Tác dụng phụ hay gặp nhất là vô kinh, chiếm 40,1% (theo nhóm là 42,7% đang sử dụng và 36,3% đã bỏ cuộc), tiếp theo là rong kinh rong huyết: 25,1% (theo nhóm tương ứng là 13,8% và 41,3%). Có sự đảo ngược tỷ lệ giữa hai nhóm đối với hai dạng tác dụng phụ này.

3. Tác dụng phụ chia theo một số đặc trưng cơ bản

Hai tác dụng phụ chính là vô kinh và rối loạn kinh nguyệt vẫn cao ở các đối tượng, tuy nhiên ở nhóm có 01 lần mang thai, dấu hiệu vô kinh thấp hơn chỉ có 15,5% và xấp xỉ bằng một nửa so với các nhóm khác. Các dấu hiệu khác như khô âm đạo, rám da mặt và trứng cá cao nhất ở nhóm chưa có thai và 01 lần mang thai. thuộc  các nhóm tuổi thấp đã nêu ở phần trên.

Bảng 4. Tác dụng phụ chia theo số lần nạo, hút thai

Không có nhiều sự khác biệt giữa nhóm chưa nạo, hút với các nhóm có nạo hút. Mặc dù vậy vẫn có sự tăng cao hơn về tỷ lệ các tác dụng phụ ở các nhóm có 02 lần và từ 4 lần nạo, hút thai trở lên trở lên

 IV. Bàn luận

 1. So sánh tác dụng phụ của DMPA với một số BPTT.

Tỷ lệ gặp các dạng tác dụng phụ của khách hàng rất khác nhau và DMPA là một trong những BPTT có tác dụng phụ cao nhất.

Bảng 5. So sánh tác dụng phụ của DMPA với một số BPTT khác.

(1). Nghiên cứu của TS. Đỗ ngọc Tấn

(2). Dương Thị Cương và CS. Nghiên cứu độ an toàn và hiệu quả sử dụng DCTC TCu 380A trên phụ nữ Việt Nam. Hà Nội, tháng 5/1995

(3). Lê Bách Quang và CS. Xác định tỷ lệ thất bại, bỏ cuộc và nhu cầu sử dụng các loại vòng tránh thai ở Việt Nam, đề tại KH cấp Bộ năm 2000, UBQGDS/KHHGĐ

(4). Lê Thị Huê và CS. Khảo sát và đánh giá thực trạng cung ứng và sử dụng viên thuốc tránh thai kết hợp của phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ và tìm ra các giải pháp can thiệp tại Thanh Hoá, để tài KH cấp Bộ, UBQGDS/KHHGĐ năm 1999.

(5). Nghiên cứu sử dụng và dự báo nhu cầu thuốc viên tránh thai Rigevidon và Choice tại Hải Dương và Đà Nẵng - Công ty tiếp thị Hà Nội, tháng 4/1999

Tỷ lệ tác dụng phụ của DMPA cao hơn vòng tránh thai từ 2,9 đến 5,7 lần, trong khi đó chỉ cao hơn từ 1,2 đến 1,3 lần so với viên tránh thai.

Bảng 6. So sánh một số dạng tác dụng phụ của DMPA với một số BPTT khác

Rối loạn kinh nguyệt: So với vòng tránh thai, tỷ lệ gặp rối loạn kinh nguyệt khi dùng DMPA cao hơn 1,9 lần và 3,3 lần;  với viên tránh thai thì cao hơn gấp 5 lần nghiên cứu ở Thanh Hoá và thấp hơn nghiên cứu ở Hải Dương và Đà Nẵng.

Tỷ lệ gặp vô kinh cao 40,1% trong khi đó không gặp trường hợp nào vô kinh trong nghiên cứu về vòng và chỉ có 1,5% và 1% trong các nghiên cứu về thuốc viên tránh thai.

Các dấu hiệu đặc trưng: đau lưng trong đặt vòng tránh thai; khô âm đạo, rám da mặt trong các biện pháp sử dụng nội tiết như tiêm và viên tránh thai.

2. Tác dụng phụ của DMPA qua kết quả của một số nghiên cứu khác.

So sánh với các nghiên cứu khác về DMPA tại Việt Nam như Nghiên cứu đánh giá khả năng mở rộng dịch vụ DMPA tại một số tỉnh chọn lọc (3), của Bệnh viện phụ - sản Nam Hà (4), Trung tâm BVSKBMTE/KHHGĐ tỉnh Nam Hà (1), Hải Hưng (5) và Dự án tiến hành tại 3 tỉnh Bình Dương, Bình Phước và Ninh Bình (11),  thì tỷ lệ rong kinh, rong huyết của đánh giá này tuy cao (25,1%) nhưng vẫn thấp hơn so với kết quả của các nghiên cứu trên (tỷ lệ theo thứ tự của các nghiên cứu 67,1%; 31,3%; 78%; 64,2% và 38%). Và tỷ lệ vô kinh 40,1% cũng chỉ trong giới hạn dao động từ 13,8% đến 65,0% đã nêu ở các nghiên cứu trên. (tỷ lệ tương ứng 36,7%; 13,8%; 35,0%; 63,1%; 65,0%).

Chỉ có sự khác biệt là số khách hàng bị đau đầu, khô âm đạo cao hơn nhiều ở nghiên cứu theo rõi lâm sàng của viện BVSKBM và Trẻ Sơ sinh ( 47,1% ,47%), Tỷ lệ đau đầu của Dự án tại 3 tỉnh chiếm tới 50,0%.

Điều đáng ghi nhận trong báo cáo của viện BVSKBM và Trẻ Sơ sinh đã nêu “Vấn đề kinh nguyệt của hai nhóm tiếp tục sử dụng và đình chỉ, trong đó mức độ Trầm trọng là 11,0% và chịu được 57,5%” nhưng “86% phụ nữ tiêm DMPA trong nghiên cứu cho rằng DMPA an toàn đối với sức khoẻ chung”1. Như vậy, mặc dù tiêm DMPA gặp nhiều thay đổi kinh nguyệt song khách hàng vẫn có thể chấp nhận đuực nếu họ biết trước được điều này, khách hàng coi rối loạn kinh nguyệt là những phiền toái nhất thời trong khi quá trình dùng biện pháp DMPA.

V. Kết luận

Thuốc tiêm tránh thai DMPA gây nhiều tác dụng phụ, chiếm tới 88,4% khách hàng, trong đó chủ yếu là vô kinh 40,1%; rối loạn kinh nguyệt 25,1%, (như vậy sự thay đổi về kinh nguyệt chiếm tới 65,2%); tiếp theo là tăng cân 19,5%; đau đầu và buồn nôn với tỷ lệ tương ứng là 22,0% và 13,3%. Hai dấu hiệu đặc trưng liên quan đến nội tiết là rám da mặt 9,3% và khô âm đạo 6,4%.

Rối loạn kinh nguyệt, vô kinh tỷ lệ thuận và khô âm đạo, rám da mặt tỷ lệ nghịch với tuổi, số lần mang thai và số lần nạo, hút thai.

VI. Khuyến nghị

Khi sử dụng DMPA, khách hàng gặp nhiều tác dụng phụ, đặc biệt là các thay đổi về kinh nguyệt, đã được tất cả các nghiên cứu kết luận. Để khách hàng có thể chấp nhận và duy trì sử dụng, cần tăng cường hơn nữa việc cung cấp thông tin, tư vấn, đặc biệt chú ý đến tác dụng phụ và sự thay đổi về kinh nguyệt.

Khuyến khích lựa chọn DMPA trên cơ sở đầy đủ thông tin không chỉ của riêng biện pháp mà của tất cả các BPTT. Xem xét việc cung cấp biện pháp phù hợp cho những nhóm có nguy cơ cao qua các dấu hiệu tác dụng phụ đặc trưng mà khách hàng quan tâm nhất trong quá trình tư vấn cho khách hàng.