Đầu xuân nhớ chuyện nhà văn đi xin chữ

Cụ lang Bách quê gốc Hải Dương làm nghề bốc thuốc Bắc ở một con hẻm nhỏ tại phố Tràng Tiền (Hà Nội) nên người ta gọi là cụ lang Bách. Cụ là con cháu một dòng họ Nho học, tuổi Ất Sửu (năm 1915). Lúc nhỏ tính nết ngờ nghệch, nhớ nhớ quên quên, vì thế mà cậu Bách được bà nội gọi là cu Tộ. Cu Tộ biết thân nên chịu khó học hành, sớm biết làm thơ, làm câu đối, dịch cả sách cổ. Sau này nhớ đến bà nội thuở xưa, anh Tộ chọn cho mình cái tên hiệu là Lỗ Công. Chữ Lỗ ở đây chỉ có nghĩa là một thằng đần. Chữ Lỗ trên là bộ ngủ, dưới là bộ nhật, con cá lững lờ bơi trong nước, lững lờ bơi trên trời, thế cũng đã đủ để phải hiểu là rất hâm rồi. Cụ lang Bách hay tự giễu mình như thế.

Ngoài việc viết chữ cho Văn Miếu năm 1962, cụ lang Bách còn hay cho chữ vào ngày đầu năm mới. Các vị chức cao vọng trọng thường hay đến xin chữ của cụ về treo. Chữ của cụ Bách chỉ cho chứ không bán như các ông đồ thế kỷ XXI bây giờ. Các nhà văn đàn anh của nước ta cũng thường đến xin chữ cụ lang Bách. Đây là những người trọng chữ thật sự. Cụ lang Bách cho chữ thường khái quát cuộc đời của người xin để viết. Nhà văn Nguyễn Đình Thi đến xin chữ, cụ lang Bách phóng bút viết 5 chữ trên lụa bạch – “Tài tình thiên cổ lụy”. Tôi nghĩ chữ cụ Bách cho ông Thi như thế là đúng rồi.

Các vị chức cao vọng trọng thì cụ Bách cho chữ thế nào mang về treo thế đó. Còn các nhà văn, vì biết chữ, biết đời nên hơi khó tính. Nhà văn Đỗ Chu kể chuyện ông Kim Lân đến xin chữ cụ Bách. Cụ Bách cho một bài thơ cổ có tên “Tầm ẩn giả bất ngộ”:

“Tùng hạ vấn đồng tử/Ngôn sư thái dược khứ/Chỉ tại thử sơn trung/ Vấn thâm bất tri xứ”.

Cụ Bách dịch là: “Hỏi học trò dưới gốc tùng, rằng thầy đi hái thuốc, chỉ ở trong núi này, mây mù không thấy được”. Đây là bài thơ tìm người ở ẩn mà không gặp của Giả Đảo. “Không dám, không dám. Tôi đâu có được như vậy. Cụ tìm cho mấy chữ nghe tầm tầm thôi. Có thế tôi mới dám mang về. Tôi là đứa nghịch từ nhỏ, 11–12 tuổi đã theo ông anh, nhập vào đoàn người toàn là con nhang đệ tử đội bát hương tuốt lượt. Chúng tôi đi trẩy hội Kiếp Bạc, nơi thờ Đức Thánh Trần. Tôi theo họ đi bộ qua hết làng này tới xóm nọ, lúc lội suối, lúc qua đèo, hai vai cắm chéo 2 lá cờ thần, nghĩ mình cũng đang là con thần, con thánh mất rồi”, Kim Lân nói. Cụ Bách bảo: “Ấy đấy, vẫn vui vẫn nghịch mà vẫn cứ là ẩn mình. Có câu: “Tiểu ẩn ẩn cư lăng tẩu, đại ẩn ẩn cư triều thị”, nghĩa là: “Kẻ tầm thường ở ẩn nơi gò đống. Đại trượng phu ở ẩn giữa chợ, giữa triều. Ông định mình thuộc loại nào trong đời thì bảo”.

“Tôi chẳng dám liệt mình vào đám người đó. Tôi làm đếch gì phải giấu mình. Tôi cứ sống như tôi đang sống, giữa thanh thiên bạch nhật, thích thì làm, lười thì đừng làm, nào có ai bắt, ai giục, mà bản thân mình thì cũng có thèm khát nỗi gì, như thế là thanh thản, là biết dừng. Tôi cũng chẳng cần một chữ “tâm”, một chữ “nhẫn” mà thiên hạ đang tìm như một cái mốt vậy. Ông cứ nghĩ kỹ đi đã. Nhất định ông sẽ có mấy chữ thật hay tặng cho tôi năm nay, viết cho thật phóng túng tít mù vào nom mới hả”.

Cụ Bách cười lớn, hai mắt nhắm tít. Rồi ông đứng dậy, với chai rượu cúc trên tủ xuống, tìm hai chiếc chén hạt mít, màu sứ cũng sáng ngà màu hạt mít luộc, thành chén dựng, gọi là loại chén đông ẩm. Cụ Bách thong thả rót từng giọt rượu vào chén, tợp một hụm hết chén rượu, rồi cầm bút, viết rất nhanh bài thơ “Tầm ẩn giả bất ngộ”, không cần biết ông Kim Lân có thích hay không. Tính cụ lang Bách là thế. Chữ đã hiện lên trong đầu là viết và viết rất nhanh.

Lại một mùa xuân Ất Mùi. Người nườm nượp vào Văn Miếu. Không hiểu có ai nhớ thắp một nén nhang cho người đã viết chữ cho Văn Miếu 53 năm trước đây không!?

Khánh Hoàng