'Mỏ vàng' tiêu dùng mới, người cao tuổi đang bước vào thời đại mua sắm số
GĐXH - Tuổi nghỉ hưu, nhu cầu mua sắm của người cao tuổi thành thị khá cao. Nhiều người hào hứng chuyển sang chốt đơn online trên các nền tảng thương mại điện tử, mở ra một thị trường "Kinh tế Bạc" cực kỳ tiềm năng nhưng cũng nhiều thách thức.
"Kinh tế Bạc" bùng nổ khi cán bộ, người lao động bước sang tuổi hưu
Theo dữ liệu của Cục Dân số (Bộ Y tế) và Tổng cục Thống kê năm 2024, Việt Nam hiện có khoảng 14,2 triệu người cao tuổi (chiếm gần 14% tổng dân số). Tốc độ gia tăng của nhóm dân số này trong giai đoạn 2009–2019 đạt 4,35%/năm. Dự báo đến năm 2036, Việt Nam sẽ chính thức chuyển từ xã hội "già hóa" sang xã hội "dân số già".
Nhiều năm qua, tâm lý xã hội thường coi việc về hưu gắn liền với sự thu hẹp chi tiêu hoặc là gánh nặng an sinh. Tuy nhiên, góc nhìn hiện đại của ngành kinh tế đang dần thay đổi. Khái niệm "Kinh tế Bạc" (Silver Economy) xuất hiện, định hình nhóm người dân ở tuổi hưu như một lực lượng tiêu dùng quan trọng. Báo cáo của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam Chi nhánh khu vực TP. Hồ Chí Minh (VCCI TP.HCM) và Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) ước tính thị trường sản phẩm, dịch vụ chăm sóc người lớn tuổi tại Việt Nam tăng trưởng khoảng 7%/năm trong giai đoạn 2020–2027.
Khi bước sang tuổi hưu, phần lớn người dân đã tích lũy được nguồn lực tài chính nhất định, có thời gian rảnh rỗi và mong muốn nâng cao chất lượng sống. Họ không chỉ dừng lại ở các nhu cầu thiết yếu cơ bản mà sẵn sàng chi trả cho các sản phẩm chăm sóc sức khỏe chủ động, thiết bị y tế gia đình, thực phẩm chức năng và dịch vụ nghỉ dưỡng.
Thị trường tiêu dùng người cao tuổi thời kinh tế số.
Mua sắm online: Giới trẻ chốt đơn theo trend, người cao tuổi tính toán thận trọng
Sự bùng nổ của internet và điện thoại thông minh đã kết nối hàng triệu người tiêu dùng lên không gian mạng. Khảo sát thị trường ghi nhận hiện có khoảng 30% người cao tuổi tại Việt Nam đã tham gia vào hoạt động mua sắm trực tuyến. Tuy nhiên, động cơ và hành vi mua hàng giữa hai thế hệ trẻ và người cao tuổi lại có sự phân hóa rất rõ nét.
Giới trẻ mua sắm theo trào lưu và giải trí
Đối với Gen Z và Gen Y, mua sắm online mang tính chất ngẫu hứng, giải trí và cập nhật xu hướng. Nhóm người trẻ bị chi phối mạnh mẽ bởi các chương trình ưu đãi, livestream bán hàng và các trào lưu do người nổi tiếng (KOLs/KOCs) quảng cáo trên TikTok, Facebook hay Instagram. Danh mục mua sắm chủ yếu là thời trang, mỹ phẩm, công nghệ và dịch vụ ăn uống.
Người lớn tuổi, thực tế, thận trọng và tập trung vào sức khỏe
Trái ngược với giới trẻ, những người sau khi về hưu lên mạng mua sắm với mục tiêu rõ ràng và thực tế hơn nhiều. Họ thường ưu tiên tới các sản phẩm hỗ trợ điều trị bệnh mạn tính, thực phẩm dinh dưỡng chuyên biệt, máy đo huyết áp, thiết bị massage, sách báo hoặc đồ dùng gia đình.
Người ở tuổi hưu có độ hoài nghi cao với các trào lưu quảng cáo rầm rộ. Họ ưu tiên lựa chọn sản phẩm dựa trên lời giới thiệu từ người thân, bạn bè hoặc ý kiến chuyên môn của bác sĩ.
Rào cản công nghệ và cạm bẫy lừa đảo trực tuyến rình rập người ở tuổi hưu
Dù rất hào hứng hòa nhập thời đại số, không gian mạng lại đang trở thành một "ma trận" đầy rủi ro tài chính đối với người ở tuổi hưu. Theo số liệu khảo sát từ Cục An toàn thông tin (Bộ Thông tin và Truyền thông), nhóm người từ 55 tuổi trở lên nằm trong vùng đặc biệt dễ bị tổn thương, khi có tới 49% từng là nạn nhân của các chiêu trò lừa đảo trực tuyến. Tội phạm mạng đang chuyển dịch mục tiêu rõ rệt, nhắm trực tiếp vào người cao tuổi nhóm đối tượng có tiền tích lũy tích góp sau nhiều năm làm việc nhưng lại hạn chế về kỹ năng bảo mật số.
Quy mô của làn sóng lừa đảo này cực kỳ đáng báo động. Chỉ riêng trong tuần đầu tiên của năm 2025, Cục An toàn thông tin đã tiếp nhận tới 6.685 lượt phản ánh lừa đảo từ người dùng Internet (qua trang canhbao.khonggianmang.vn và tổng đài 156/5656). Đáng ngại nhất là sự bùng nổ của các website giả mạo ngân hàng lớn (Vietcombank, MBBank, SHB), các sàn thương mại điện tử quen thuộc (Shopee, Amazon) hay cổng dịch vụ công nhà nước nhằm rút sạch tiền trong tài khoản của nạn nhân.
Trong số 24 hình thức lừa đảo trực tuyến phổ biến hiện nay, Cục An toàn thông tin cảnh báo có tới 15/24 chiêu trò nhắm thẳng vào người cao tuổi. Kẻ gian thường lợi dụng sự nhẹ dạ và tâm lý cẩn trọng nhưng thiếu thông tin của người cao tuổi, người nghỉ hưu:
Mạo danh cơ quan công quyền: Giả danh Công an, Viện kiểm sát, Tòa án gọi điện đe dọa người cao tuổi, nói họ có liên quan đến vụ án nghiêm trọng rồi ép chuyển tiền xác minh.
Chiêu trò Deepfake/Deepvoice tinh vi: Dùng AI giả dạng hình ảnh, khuôn mặt và giọng nói của con cháu gọi điện khóc lóc báo tai nạn cấp cứu để thúc ép chuyển tiền gấp.
Mạo danh nhà mạng, điện lực: Gọi điện dọa "khóa SIM", cắt điện nếu không bấm vào đường link lạ để nộp tiền, từ đó chiếm đoạt quyền truy cập tài khoản ngân hàng.
Bẫy "thần dược" và thực phẩm chức năng giá đắt đỏ: Giả mạo trang web, tổ chức hội thảo tri ân trực tuyến tặng quà miễn phí rồi dụ dỗ các bác mua sản phẩm kém chất lượng với giá "trên trời".
Phân tích sâu về nguyên nhân, các chuyên gia chỉ ra rằng 48% người cao tuổi không nhận ra mình đang bị lừa do thiếu cập nhật thông tin; 39% bị sập bẫy vì các chương trình khuyến mãi, giải thưởng tài chính hấp dẫn; và 38% gặp sự cố do thói quen tò mò khi thao tác thiết bị thông minh. Đặc biệt, khoảng 50% số vụ lừa đảo diễn ra thành công xuất phát từ yếu tố tâm lý người già dễ bị hoảng loạn khi bị đe dọa, kết hợp với tâm lý ngại phiền con cháu nên đã tự thao tác chuyển tiền theo hướng dẫn của kẻ gian.
Nhận diện được những nguy cơ này, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã chính thức xếp người cao tuổi vào nhóm "người tiêu dùng dễ bị tổn thương". Luật quy định các tổ chức, doanh nghiệp kinh doanh phải có trách nhiệm ưu tiên hỗ trợ, bảo vệ và tuyệt đối không được gây bất lợi cho nhóm khách hàng đặc thù này.
Xây dựng môi trường tiêu dùng an toàn cho người cao tuổi
Để bảo vệ và phát triển thị trường tiêu dùng cho người đã về hưu một cách lành mạnh, các cơ quan quản lý nhà nước đã đưa ra nhiều hướng dẫn và chính sách cụ thể:
Cục An toàn thông tin (Bộ TT&TT) khuyến cáo người cao tuổi tuyệt đối không truy cập vào các đường link lạ gửi qua tin nhắn/mạng xã hội; không cài đặt ứng dụng ngoài Google Play hay App Store. Người thân trong gia đình cần đồng hành, hỗ trợ và cài đặt các lớp bảo vệ mật khẩu, ứng dụng an ninh cho điện thoại của cha mẹ.
Bộ Y tế cũng định hướng chuyển trọng tâm chăm sóc sức khỏe từ "sống lâu" sang "sống khỏe". Khuyến khích xã hội hóa các mô hình dưỡng lão, trung tâm chăm sóc ban ngày và đẩy mạnh sản xuất các mặt hàng tiêu dùng chuẩn y khoa đáp ứng đúng nhu cầu thể chất của người ở tuổi hưu.
Các sàn thương mại điện tử và doanh nghiệp bán hàng trực tuyến phải thiết kế giao dịch minh bạch, ngôn ngữ rõ ràng, dễ đọc, không cài cắm các điều khoản ẩn gây hiểu nhầm cho khách hàng lớn tuổi.
Già hóa dân số vừa là thách thức an sinh vừa là cơ hội vàng để mở rộng thị trường "kinh tế bạc". Thay vì nhìn nhận người cao tuổi sau khi về hưu là nhóm đối tượng thụ động, các doanh nghiệp và xã hội cần tạo dựng một môi trường tiêu dùng thân thiện, an toàn và minh bạch. Điều này không chỉ giúp người ở tuổi hưu an tâm tận hưởng cuộc sống số mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế nội địa.
Tin liên quan
