Nhạc sĩ Hồng Đăng: Không hiểu sao nỗi đau trong nhạc Trịnh lại thẳm sâu đến thế?

Sự sửng sốt của Trịnh

Tôi với Trịnh Công Sơn gặp nhau vào khoảng năm 1975, đầu năm 1976, qua sự giới thiệu của Trần Tiến. Sơn tìm đến tôi như tìm đến một người bạn cũ vì trước đó Trần Long Ẩn, Tôn Thất Lập ở trong  Nam ra đều đã rất quen biết tôi. Tôi tặng Sơn một số cuốn sách giáo khoa âm nhạc cơ bản do tôi viết, trong đó có cuốn giáo trình rất quý viết về những nhạc cụ trong dàn nhạc giao hưởng.

Chúng tôi đi lang thang khắp nơi, đến chơi nhà anh Văn Cao và một số văn nghệ sĩ khác. Sau đó mấy hôm thì có một buổi gặp gỡ được tổ chức ở nhà Văn Cao. Đấy là buổi đầu tiên Trịnh Công Sơn biết đến nhiều anh em nhạc sĩ miền Bắc. Sơn đã thực sự sửng sốt vì thấy anh em ngoài này dễ chịu đến thế.

Trịnh Công Sơn  và Hồng Đăng

Trịnh Công Sơn rất mê bài “Biển hát chiều nay” của tôi, Sơn bảo: “Không hiểu sao, moa thích cái “Biển hát chiều nay” của toa hơn cả bài “Hoa sữa”? Tôi cười: “Đấy cũng là do số mệnh!” Sơn thốt lên: “A! Thì ra cũng có số mệnh à!”. Sơn ngạc nhiên vì “nhạc sĩ Việt cộng” cũng tin vào số mệnh. Chính nhờ những sự giao đãi như vậy mà Trịnh Công Sơn với tôi cũng như anh em nhạc sĩ ngoài Bắc trở nên gần gũi nhau hơn, hiểu nhau hơn.

Lặng lẽ để nhìn toàn cảnh

Rồi những khi tôi vào trong Nam thì cũng đến nhà Nguyễn Quang Sáng, Trần Long Ẩn hoặc nhà Trịnh Công Sơn uống rượu. Lúc ấy,  trong số anh em thì chỉ duy gia đình Trịnh Công Sơn là có rượu Tây. Trong các cuộc rượu, có lúc Trịnh Công Sơn uống rất nhiều, nhưng có lúc thì Sơn không uống gì cả mà chỉ ngồi lặng lẽ nhìn mọi người uống. Lúc ấy có thể thấy được trong mắt Trịnh Công Sơn lấp lánh một niềm vui vì có nhiều bạn bè văn nghệ xung quanh. Nhưng hình như đấy cũng chính là lúc Sơn cố ý lùi ra xa để nhìn một cách toàn cảnh những gì đang diễn ra. Và đó là cuộc sống. Phải là một người rất sâu sắc thì mới có thể làm được điều ấy.

Cũng chính sự trải nghiệm, chiêm nghiệm cuộc sống đã đem lại cho  nhạc Trịnh một chất thiền, có thể ví như những viên ngọc, mà sáng tác của các nhạc sĩ khác không có. Cái chất thiền đó bền bỉ, sâu sắc và định ra một hướng đi riêng trong nhạc Trịnh. Không phải lúc nào Trịnh Công Sơn cũng buồn và lặng lẽ. Dẫu rằng người ta rất dễ nhận ra ở Sơn một nỗi cô đơn khổng lồ đè nặng lên cái hình hài gầy gò, tồi tội ấy. Nhưng như một điều hiển nhiên, người nghệ sĩ càng lớn bao nhiêu thì càng cô đơn bấy nhiêu. Thời gian người nghệ sĩ sống một mình nhiều hơn thời gian sống với gia đình và bạn bè.

 Thời kỳ mới giải phóng, Sơn cũng rất vui, mang tâm trạng của một người yêu nước, có những bài hát đóng góp cho phong trào yêu nước, nhưng cũng có những hoang mang vì không biết mình sẽ đi như thế nào trên con đường sắp tới. Thời gian nhóm “Những người bạn” thành lập và hoạt động cũng là thời kỳ vui của Trịnh Công Sơn. Trần Long Ẩn, Tôn Thất Lập, Thanh Tùng, Từ Huy, Nguyễn Ngọc Thiện, Nguyễn Văn Hiên và Trịnh Công Sơn đã tạo ra một sân chơi cho những người yêu âm nhạc ở Sài Gòn.

Vượt qua thử thách lớn nhất của nghệ sĩ bằng cách im lặng

Trong chiến tranh, các nghệ sĩ ngoài Bắc cũng đã biết đến một số bài hát của Trịnh Công Sơn, khi đó tôi đã nhận xét đây là một “tiếng nói lạ”, vì nhạc của Sơn có một cái gì đó gợi cho người ta nhiều suy nghĩ nằm ngoài nội dung của tác phẩm. Điều ấy không phải ai cũng có. Sau khi tốt nghiệp Trường ĐH Sư phạm Quy Nhơn, Sơn lên Đà Lạt dạy học và đã rất vui mừng khi kiếm được những đồng tiền đầu tiên. Nhận từ tay người bạn cùng dạy tháng lương đầu, Sơn đã tung cho tiền bay đầy nhà và reo lên: “Ôi trời ơi! Tiền nhiều thế này thì tiêu bao giờ cho hết”.

Khánh Ly và Trịnh Công Sơn Sài Gòn - 1966

Cũng ở Đà Lạt, Sơn đã gặp Khánh Ly. Khánh Ly khi ấy đang lang thang hát ở các phòng trà Đà Lạt. Đây thực sự là một duyên kỳ ngộ giữa hai người. Trịnh Công Sơn dạy Khánh Ly hát và hai người cùng trở về Sài Gòn. Giọng hát của Khánh Ly nhờ nhạc Trịnh mà “cất cánh”. Và nhạc Trịnh được nhiều người biết đến, yêu thích hơn cũng nhờ giọng hát Khánh Ly. Ai đã từng gặp Trịnh Công Sơn thì thường không thoát khỏi một cảm giác thương cảm với vóc dáng gầy gò, khắc khổ của anh. Sơn hầu như lúc nào cũng im lặng và rất mực hiền lành, không bao giờ tranh chấp với ai và đó cũng là thử thách lớn nhất đối với người nghệ sĩ. Có nhiều chuyện làm anh ấm ức lắm nhưng rồi anh cũng tặc lưỡi cho qua. Một con người sống lúc nào cũng nhẹ nhàng, man mác và thầm lặng như vậy, nhưng không hiểu sao nỗi đau trong nhạc và ca từ của Trịnh lại thẳm sâu đến thế. Đó không chỉ là nỗi đau tinh thần, tình cảm mà dường như là một nỗi đau thể chất hiện hữu, có thể cầm, nắm, sờ thấy được.

Nói về Trịnh Công Sơn và những khoảnh khắc lặng lẽ của anh, xin được mượn một đoạn ca từ của Sơn thay cho lời kết:

“Đời tôi có đôi lần khép cửa

Rồi bên vết thương tôi quỳ

Vì em đã mang lời khấn nhỏ

Bỏ tôi đứng bên đời kia!”

Nguyễn Thắng