Rền vang pháo đất Hồng Châu

Đã từ lâu, mọi người truyền tai nhau tại mảnh đất Hồng Châu xưa - nay là huyện Ninh Giang (tỉnh Hải Dương) lưu truyền trò chơi pháo đất cổ truyền mà ít địa phương nào có được. Tuy nhiên, mỗi một làng, một xã lại có cách lựa chọn hình thức chơi trò này khác nhau. 

Có nơi chọn pháo đại (nhiều người chơi chung 1 pháo), nhưng không ít địa phương thi đấu pháo tiểu (1 người chơi 1 pháo). Dù lựa chọn loại hình nào, thì trò chơi pháo đất ở mảnh đất này luôn ẩn chứa nhiều điều thú vị.

Có mặt tại Hội thi pháo đất xã Ứng Hòe (huyện Ninh Giang) do Hội nông dân địa phương tổ chức vào dịp 30/4 năm nay, chúng tôi được tận mắt mục sở thị về trò chơi này.

Tại sân vận động trung tâm của xã, hơn 200 pháo thủ cùng đông đảo các tầng lớp nhân dân địa phương có mặt từ sớm để cổ vũ, dõi theo toàn bộ trận đấu. Trong sân, những âm thanh rộn rã vang lên trong quá trình làm đất tạo pháo của những pháo thủ, còn phía ngoài là tiếng hò reo không ngớt từ khán giả kèm tiếng chiêng, trống làm cho không khí sôi động như ngày hội làng quê.

Pháo thủ Đỗ Duy Hưng (Đội pháo Chi Lăng) tâm sự: "Pháo đất là trò chơi cổ truyền bao đời nay và ở địa phương chúng tôi chọn pháo đại để chơi cũng như thi đấu. Trò chơi này không chỉ là môn thể thao mang lại niềm vui, rèn sức khỏe mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết giữa các đội, mọi người với nhau ".

Theo anh Hưng, mỗi một loại pháo có cách làm khác nhau và điều này phụ thuộc vào từng người chơi cũng như sự hiểu nhau của đồng đội. Cái khó của pháo đại tùy theo từng công đoạn làm. Trước hết mình cắt hình pháo làm sao cho vừa tầm gieo.

Khi làm pháo phải nhào, nén thật kỹ để các thớ đất gắn chặt vào nhau, đặc biệt quá trình bấm khung đoạn cua của quả pháo. Vì đoạn này khi bấm vừa kéo, vừa bẻ khung ra nên rất hay bị đứt dây pháo. Khi gieo, cần rút tay ra thật nhanh khỏi bụng quả pháo để pháo rơi tự do, không bị lệch, cân bằng thì khi tiếp đất 2 khung pháo sẽ bung ra đều.

Nói về đất được lựa chọn làm pháo, ông Hồ Văn Chung (Đội pháo thôn Đồng Hy) bày tỏ, đất làm pháo phải có khu vực, vị trí lấy chứ không phải đất nào cũng làm được. Đất làm pháo phải dẻo, đất triều, riêng đất sét, đất pha tạp cũng không được. Khi lấy đất về phải thái nhỏ, nghiền sau đó nhào với nước cho dẻo…

Theo BTC, hội thi pháo đất năm nay xã Ứng Hòe có 7 đội tham gia với hơn 200 pháo thủ (3 pháo thủ/1 pháo). Trong 1 năm, ngoài giải pháo của xã, địa phương còn tổ chức giải pháo đất trong dịp hội Đình, giao lưu giữa các thôn, các xóm. Giải pháo đất do Hội Nông dân xã Ứng Hòe đứng ra tổ chức đã trở thành hội thi thường niên hàng năm.

Trao đổi với PV, ông Nguyễn Văn Tuyến - Chủ tịch Hội nông dân Xã Ứng Hòe cho biết : "Pháo đất là môn thể thao dân gian truyền thống của địa phương từ lâu đời để lại và được các thế hệ truyền nhau đến hôm nay. Trò chơi này không chỉ tạo nên sự khác biệt của tỉnh Hải Dương nói chung mà còn mang màu sắc đặc trưng huyện Ninh Giang chúng tôi nói riêng".

Theo ông Tuyến, pháo đại có đặc điểm đất to và sẽ có từ 3-5 người hỗ nhau làm 1 quả pháo, nâng và gieo pháo. Một quả pháo ra, có tiếng nổ, tiếng vang lớn phụ thuộc vào nhiều yếu tố: Trước hết đất làm pháo phảo là đất triều thịt, không có tạp chất sơ, tạp chất cát, đất dẻo. Quả pháo làm ra phải cân đối, đẹp, khi cất pháo trên tay, pháo chuông chắn. Đặc biệt, người gieo pháo cần có kỹ thuật tốt, tâm lý vững vàng…

Hội thi Hội thi pháo đất chào mừng ngày 30/4-1/5 của thôn Đông Cao (xã Bình Xuyên) năm nay có gần 100 pháo thủ đển từ 9 đội sản xuất trong làng. Khác với hội thi pháo đất xã Ứng Hòe, các pháo thủ làng Đông Cao chọn loại hình pháo tiểu để thi đấu. Sau 2 ngày thi đấu, đội nào có số dây pháo dài hơn sẽ là đơn vị đạt nhất giải.

Bà Nguyễn Thị Xuân tâm sự: "Trò chơi pháo đất ở thôn chúng tôi có từ lâu và hiện tại vẫn được các thế hệ duy trì. Năm nào thôn cũng tổ chức hội thi pháo đất cả làng, có năm tổ chức tại lễ hội chùa Sùng Ân, nhưng cũng có năm tổ chức vào dịp 30/4 – 1/5 ở sân Nhà văn hóa ".

Theo ông Ngô Xuân Đương - Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn Đông Cao, từ trước đến nay người dân trong làng chọn chơi pháo tiểu. Loại pháo này đòi hỏi người chơi phải thể hiện toàn bộ năng lực, kỹ thuật, cách làm của bản thân để làm nên một quả pháo. Dù là pháo tiểu hay pháo đại thì trò chơi này đều mang lại rất nhiều giá trị khác nhau cho từng pháo thủ và người dân địa phương.

"Đây là môn thể thao vui chơi lành mạnh, rèn luyện sức khỏe, đem lại tinh thần đoàn kết giữa các pháo thủ, giữa các đội chơi, các thôn với nhau và góp phần xây dựng mối đại đoàn kết toàn dân tộc", Trưởng thôn Đông Cao nói.

Chia sẻ về trò chơi này, ông Nguyễn Thành Vạn – Phó Chủ tịch UBND huyện Ninh Giang thông tin, pháo đất có từ lâu và hiện nay vẫn được lưu truyền, phát huy ở phần lớn các xã, thị trấn trong huyện. Đặc biệt, hiện tại trên địa bàn luôn duy trì 2 loại hình: pháo tiểu và pháo đại.

Đối với pháo đại có nhiều người cùng làm, cần sự phối hợp nhuẫn nhuyễn giữa các thành viên và mang tính cộng đồng cao. Các thành viên phân chia nhau mỗi người làm từng công đoạn. Đến khi nâng quả pháo lên, tất cả mọi người cùng xúm lại và sau khi căn chỉnh thăng bằng xong, các thành viên đồng loạt rút tay ra chỉ để 1 pháo thủ thực hiện công đoạn gieo cuối cùng.

Riêng pháo tiểu dành cho cá nhân, cho nên vai trò của người chơi cần sự khéo léo và điều đó được thể hiện trong quá trình thực hiện 1 quả pháo. Sản phẩm của họ bắt đầu từ tạo hình quả pháo đến lúc khi gieo –đây cũng là loại hình pháo mang tính biểu diễn kỹ thuật cá nhân. Mặc dù là 2 loại hình pháo khác nhau nhưng đều có điểm chung về kỹ thuật làm và kỹ thuật gieo pháo.

Lý giải về nguồn gốc của pháo đất, Phó chủ tịch UBND huyện Ninh Giang cho hay, hiện tại bây giờ không ai có thể biết nguồn gốc chính xác về trò chơi này xuất hiện từ bao giờ mà chỉ biết đây là trò chơi có từ rất lâu đời, sau đó được truyền từ đời này sang đời khác, được các thể hệ lưu giữ truyền lại.

Tuy nhiên, thường có 2 cách lý giải về nguồn gốc pháo đất như sau: Thứ nhất xuất phát từ tín ngưỡng dân gian (cầu đảo) trong việc người dân mong muốn tạo ra tiếng sấm để cầu mưa phục vụ sản xuất, cây cối phát triển khi thời tiết khắc nghiệt. Thứ hai từ thời bà Trưng bà Triệu, mỗi khi có quân giặc xâm lấn, mọi người muốn tạo ra những tiếng động lớn giả làm tiếng súng thần công để xua đuổi quân thù. Từ tiếng nổ to, vang rền của pháo đất khiến quân giặc giật mình khiếp sợ...

"Dù giải thích hay hiểu theo góc độ nào đi nữa về nguồn gốc pháo đất thì chắc chắn một điều rằng, đây là trò chơi dân gian của những người dân vùng nông nghiệp, gắn với đất, gắn với nước, gắn bó với mảnh đất để lao động sản xuất. Cho nên mỗi khi nông nhàn, người dân lấy đất và nước để tạo nên thú vui làm cho cuộc sống thêm tươi đẹp, yêu đời hơn…", ông Vạn nói.

Cái hay của trò chơi pháo đất là người chơi không cay cú, ăn thua mà thay vào đó là sự vui vẻ. Điều đó thể hiện khi người gieo pháo bị hỏng hay pháo ra đẹp mắt thì đều nhận được những tiếng cười, tràng vỗ tay hò reo. Do đó, trong phần Hội tại lễ hội làng thì pháo đất là trò chơi có chi phí thấp nhất, nhưng người xem lại đông nhất…

Cũng theo Phó chủ tịch UBND huyện Ninh Giang, vì sự hấp dẫn, sự kết nối đoàn kết, giao lưu từ trò chơi này trong cuộc sống xã hội đã lan tỏa mạnh mẽ đến giới trẻ. Ngày nay số người trẻ tuổi ở các địa phương trong huyện tham gia chơi pháo đất ngày càng đông. Điều đó thể hiện văn hóa truyền thống của ông cha được lớp trẻ hiện nay đón nhận một cách tự nguyện, hăng say và đây là điều đáng mừng…