Thực trạng sức khỏe và đời sống người cao tuổi ở Hải Dương, Quảng Bình và Đắk Lắk

Năm 1995, tỷ lệ người cao tuổi trên toàn thế giới là 9% thì vào năm 2025 dự báo sẽ là 14%.

Ở Việt Nam, theo số liệu tổng điều tra dân số 1979, 1989, 1999, tỷ lệ người cao tuổi (60 tuổi trở lên) đã tăng từ 6,7% đến 7,2%, 8,1% và đến cuối năm 2003 là gần 10% trong tổng dân số, gần đến ngưỡng của già hóa dân số mà thế giới quy định. Xuất phát từ tầm quan trọng của vấn đề, từ lâu Đảng và Nhà nước ta đã rất quan tâm đến người cao tuổi. Ngày 17/9/1995, Ban Bí thư Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam  đã ra chỉ thị số 59- CT/TW về chăm sóc người cao tuổi. Năm 2000, Chủ tịch Quốc Hội Nông Đức Mạnh đã ký Pháp lệnh Người cao tuổi số 23/2000/PL-UBTVQH10.

 

Ngày 26/3/2002, Thủ tướng Chính phủ đã ký Nghị định số 30/2002/NĐCP quy định và hướng dẫn thi hành một số điều của Pháp lệnh Người cao tuổi và mới đây, ngày 5/8/2004, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 141/2004/QĐ-TTg về việc thành lập Uỷ ban Quốc gia về người cao tuổi Việt Nam.  Mặc dù đã có Chỉ thị của ban bí thư TW, Pháp lệnh của Quốc Hội, Nghị Định, Quyết định của Chính phủ song việc phụng dưỡng, chăm sóc người cao tuổi, phát huy tài năng và trí tuệ của họ trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc chưa làm được bao nhiêu. Số người già nghèo và dễ bị tổn thương đang tăng lên nhưng họ vẫn nhận được rất ít sự quan tâm số các chính sách và chương trình xoá đói giảm nghèo và phát triển xã hội.

 

Những chính sách hiện hành của chính phủ nhằm giúp đỡ người cao tuổi, đặc biệt là những người nghèo, vừa chưa thích hợp vừa thiếu bền vững. Những dịch vụ của chính phủ dành cho những người già đang phải đối mặt với những khó khăn về nguồn lực tài chính. 75% dân số hiện vẫn đang sống ở khu vực nông thôn, họ đang thiếu sự quan tâm về các vấn đề già hoá và sự tham gia đầy đủ của người cao tuổi vào quá trình phát triển. Hiện vẫn chưa có các chính sách, chương trình, dịch vụ và giải pháp cụ thể cho người cao tuổi trong những thay đổi về kinh tế, văn hoá và nhân khẩu học chung và ở các vùng miền khác nhau của Việt Nam.

I. Thực trạng người cao tuổi tại Hải Dương, Quảng Bình và Đắk Lắk

Điều tra 600 đối tượng ( mỗi tỉnh 200 ) người cao tuổi tại 3 tỉnh cho thấy tuổi thọ trung bình là 69 ( cả nước là 73) và có xu hướng tiếp tục tăng lên. Hai tỉnh Hải Dương và Quảng Bình các đối tượng cao tuổi có tuổi thọ trung bình là 70 tuổi, riêng Đắk Lắk có tuổi thọ thấp hơn (67 tuổi).  Số người cao tuổi từ 60-64 chiếm 20,4%, nhóm tuổi từ 65-69 chiếm 27,2%. Nhóm từ 70-79 tuổi chiếm 39%.

Trình độ học vấn và chuyên môn của người cao tuổi tăng lên theo thời gian nhưng tình trạng mù chữ  vẫn còn khá phổ biến, nhất là ở các xã vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn. Nhóm tuổi càng cao thì trình độ học vấn, chuyên môn càng thấp. Nhóm người trên 80 tuổi có tỷ lệ không biết chữ chiếm 22,4%, cao gấp 10 lần so với nhóm 60-69 tuổi; nhóm 70-79 tuổi có tỷ lệ không biết chữ chiếm 7,3 %, cao gấp 3 lần nhóm 60-69 tuổi.

Một bộ phận đông đảo người cao tuổi đã có những đóng góp xứng đáng trong các cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cứu nước, một số là cán bộ tiền khởi nghĩa. Trong 3 tỉnh, Quảng Bình là tỉnh có tỷ lệ là Đảng viên cao nhất (16%), bên cạnh đó còn có một số lượng không nhỏ là cựu chiến binh (13.450), chiếm 13.9% và 22 cụ là anh hùng lao động lực lượng vũ trang. Tỉnh Hải Dương cũng là tỉnh có số người cao tuổi là Đảng viên cao (15,14%) trong đó có 10.202 người từ 40-60 năm tuổi Đảng, chiếm 5,88%.

Hiện có một tỷ lệ không nhỏ người cao tuổi ở ba tỉnh không thuộc nhóm đối tượng được hưởng các chế độ hưu trí, nghỉ mất sức lao động hay các chế độ trợ cấp xã hội khác. Tình trạng này có xu hướng gia tăng trong nền kinh tế thị trường và sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của nhóm người cao tuổi.

Điều tra tại 3 tỉnh cho thấy mô hình  gia đình của người cao tuổi phổ biến là hai vợ chồng cao tuổi sống cùng con cháu (chiếm 45,5%), hai vợ chồng cao tuổi sống với nhau (chiếm 31,3%), một cụ cao tuổi sống với con cháu (chiếm 16%). Tình trạng người cao tuổi sống cô đơn không nơi nương tựa chiếm tỷ lệ nhỏ (6,3%), và tỷ lệ này ở khu vực nông thôn là 8,7%. Cần giữ vững và khuyến khích mô hình gia đình nhiều thế hệ, tạo điều kiện chăm sóc người cao tuổi.

II. Thực trạng chăm sóc sức khoẻ người cao tuổi tại các địa phương

Sức khoẻ người cao tuổi tuy đã được nâng cao dần song tình trạng mắc các  bệnh nguy hiểm vẫn còn khá phổ biến. Điều tra 597/600 người cao tuổi cho thấy 72,4%  mắc các bệnh nghề nghiệp hoặc bệnh mãn tính.  Điều đặc biệt khi xem xét tình trạng mắc các căn bệnh nghề nghiệp, bệnh mãn tính thì nhóm 60-69 chiếm tỷ lệ cao nhất (47%).

Tình trạng bệnh tật của người cao tuổi khá nghiêm trọng, thường mắc nhiều chứng bệnh cùng một lúc, tỷ lệ mắc hai loại bệnh chiếm  26,1%, mắc trên hai loại bệnh chiếm 13,3%. Các chứng bệnh về xương khớp  chiếm tỷ lệ cao nhất (18,8%), tiếp đến là các bệnh thần kinh chiếm 8,5% và bệnh huyết áp 8,2%, bệnh tim mạch 4,3 %.

55,5% người cao tuổi điều trị bệnh tại bệnh viện, con số này ở khu vực thành thị là 67,5%,  và khu vực nông thôn là 43,3%. Hệ thống bệnh viện cơ sở thiếu gây khó khăn trong việc chăm sóc sức khoẻ cho người cao tuổi khu vực nông thôn. Tại khu vực nông thôn 26,4% người cao tuổi khám và điều trị bệnh tại cơ sở y tế của tư nhân.

Nhu cầu chăm sóc sức khoẻ của người cao tuổi ngày càng tăng, tỷ lệ người cao tuổi điều trị 1 lần trong vòng 12 tháng qua chiếm 29,6%, điều trị 2 lần chiếm 28,7%, điều trị 3 lần chiếm 15,8%, điều trị 4 lần chiếm 9,3%, và điều trị từ 5 lần trở lên chiếm 16,7%. Số lần điều trị trung bình trong vòng 12 tháng qua là 4,4 lần. Nhu cầu khám và điều trị giữa hai khu vực thành thị và nông thôn không có nhiều khác biệt song ở khu vực nông thôn một tỷ lệ không nhỏ nhu cầu khám chữa bệnh chưa được đáp ứng.

Hiện nay, một bộ phận không nhỏ người cao tuổi chưa được quan tâm chăm sóc.  Điều tra cho thấy chỉ có 33,7% người cao tuổi nhận được sự giúp đỡ thường xuyên từ xã hội, tỷ lệ này ở khu vực nông thôn chỉ có 16,6%, không thường xuyên là 30,5%, ở khu vực nông thôn tỷ lệ này là 45,4%, không bao giờ nhận được sự giúp đỡ là 35,8%. Đối tượng thường xuyên giúp đỡ người cao tuổi  chủ yếu  là người thân trong gia đình, chiếm 68,2%.

Cơ chế khám chữa bệnh cho người cao tuổi còn chưa được quan tâm đúng mức, tình trạng người cao tuổi phải tự bỏ tiền để được khám chữa bệnh là phổ biến (53,8%). Do đó chi phí cho khám chữa bệnh trở thành  gánh nặng cho người cao tuổi và gia đình. ở khu vực nông thôn, tỷ lệ người cao tuổi tự bỏ tiền để khám bệnh chiếm 68,5%, cao gần gấp đôi khu vực thành thị.

Chế độ khám chữa bệnh theo bảo hiểm y tế và thẻ khám chữa bệnh còn nhiều hạn chế, chiếm tỷ lệ tương ứng là 34,1% và 2,9%. Nhiều nhóm người cao tuổi chưa được bảo hiểm y tế và phải tự bỏ tiền để khám, chữa bệnh như: nhóm người cao tuổi cô đơn là 85,7%, người có công là 73,7%, nhóm người cao tuổi không được hưởng các chế độ của Nhà nước chiếm hơn 90%.

Ngoài ra, chất lượng khám chữa bệnh theo chế độ bảo hiểm y tế  và thẻ khám bệnh còn thấp. Chất lượng chăm sóc sức khoẻ theo chế độ bảo hiểm y tế được người cao tuổi đánh giá là tốt chiếm 45%, thấp hơn mức chung, đánh giá trung bình là 48,5% và kém là 6,5%.

Đặc biệt, có một tỷ lệ không nhỏ các cụ có nhu cầu chăm sóc sức khoẻ song chưa được đáp ứng. ở nhóm các người cao tuổi không thuộc đối tượng được hưởng các chế độ của nhà nước và xã hội chiếm tỷ lệ cao nhất (48,9%) trong tổng số  131 cụ  có lý do không đi khám bệnh.

III. Chăm lo đời sống vật chất và đời sống tinh thần của người cao tuổi tại các địa bàn điều tra

Thu nhập của người cao tuổi hiện nay còn thấp, 19,7% có mức thu nhập bình quân một tháng dưới 100 nghìn đồng. ở khu vực nông thôn tỷ lệ này là 27,9% cao gấp hơn 2 lần khu vực thành thị; 55,8% có mức thu nhập từ 100-500 nghìn đồng, 17,5% có mức thu nhập  từ 500 nghìn - 1 triệu đồng. Tỷ lệ người cao tuổi có mức thu nhập  trên 1 triệu đồng/tháng  chiếm 7%, và tỷ lệ này ở khu vực thành thị cao gấp 5 lần ở khu vực nông thôn.

Khả năng lao động, trí tuệ, kinh nghiệm ở nhóm người cao tuổi từ 60-69 phát huy tốt, đây là nhóm có nguồn thu nhập từ hoạt động kinh tế cao nhất. Nhóm tuổi từ 60-64 có mức thu nhập trên 2 triệu đồng chiếm tỷ lệ 44,4% cao gấp 2 lần nhóm 65-69 và gấp 4 lần nhóm 70-74.

Lương hưu là một khoản thu nhập quan trọng của người cao tuổi, chiếm 36,5%. Tuy nhiên, tỷ lệ người cao tuổi có lương hưu ở khu vực nông thôn còn thấp so với khu vực thành thị, 23,2% so với 49,7%. Ngoài ra các khoản trợ cấp mất sức, trợ cấp xã hội ở khu vực nông thôn cũng thấp hơn.

Điều kiện sống của người cao tuổi đang dần được cải thiện nhiều song khoảng cách giữa hai khu vực thành thị và nông thôn còn lớn. Tỷ lệ người cao tuổi sống trong các căn nhà kiên cố và bán kiên cố chiếm 83%; người cao tuổi được sử dụng nước máy và nước giếng khoan chiếm tỷ lệ tương ứng là 24,5% và 56,3%, tỷ lệ người cao tuổi phải sử dụng nước ao, hồ, sông, suối chiếm 1,2%, tập trung ở khu vực nông thôn.

Giữa các nhóm đối tượng người cao tuổi có sự phân hoá mạnh về mức sống. Tỷ lệ người cao tuổi sống thiếu thốn và rất thiếu thốn còn rất cao ở các nhóm đối tượng cô đơn, tàn tật và hưởng trợ cấp xã hội thường xuyên. 85,7% người cao tuổi cô đơn sống trong tình trạng thiếu thốn và rất thiếu thốn, nhóm đối tượng hưởng chế độ trợ cấp xã hội thường xuyên là 40%, nhóm người cao tuổi được hưởng tiền tuất liệt sỹ cũng còn 39,1% sống thiếu thốn và nhóm người cao tuổi nghỉ chế độ 176 có 32% sống thiếu thốn và rất thiếu thốn.

Tuy cuộc sống còn nhiều khó khăn, song đời sống văn hoá tinh thần của người cao tuổi  hiện khá đa dạng và thường xuyên được cải thiện, 71,2% người cao tuổi thường xuyên tham gia các hoạt động văn hoá, 20,5% không thường xuyên và chỉ có 8,3% chưa bao giờ tham gia các hoạt động văn hoá. So sánh giữa hai khu vực thành thị  và nông thôn thấy có sự chênh lệch.

Trong các hoạt động sinh hoạt văn hoá của người cao tuổi hiện nay,<!--<H2>Table 1</H2>--> Hội người cao tuổi là tổ chức  gắn  bó mật thiết nhất với sự tham gia của 68,8% người cao tuổi. Ngoài ra, người cao tuổi còn tham gia sinh hoạt ở một số hội như hội bảo thọ 9,7%, hội cựu chiến binh 8,9%, hội phụ nữ  6,4%, hội chữ thập đỏ 3,4%, hội làm vườn ở địa phương 1% và 1,8% tham gia các hội khác.

Số liệu điều tra cho thấy, cứ 100 người cao tuổi thì có 8 không được tiếp cận thông tin hàng ngày qua sách, báo, đài, tivi… Nguyên nhân phần lớn là do  điều kiện kinh tế còn khó khăn, (chiếm 51,9%) trong đó khu vực nông thôn là 54,2%, không mua được sách báo chiếm 20,4%, không có thời gian rảnh rỗi chiếm tỷ lệ nhỏ 7,4% và không thích là 3,7%.

Như vậy, qua điều tra 12 xã phường của 3 tỉnh việc chăm sóc sức khoẻ, chăm sóc đời sống vật chất và tinh thần cho người cao tuổi có nhiều vấn đề đáng quan tâm. Đặc biệt người cao tuổi sống ở nông thôn (chiếm trên 70%) hiện vẫn chưa được sự quan tâm chăm sóc về sức khoẻ, về đời sống vật chất cũng như tinh thần của cơ sở. Bởi vậy, Nhà nước cần sớm có chính sách cụ thể đối với người cao tuổi ở nông thôn, đặc biệt là những người cao tuổi từ 80 tuổi trở lên.

 

Theo TS. Nguyễn Thế Huệ

(Tạp chí DS&PT, số 10/2004, Website Tổng cục DS-KHHGĐ)