Tục thi cá trắm luộc "độc nhất vô nhị"

Lễ hội có nhiều trò dân gian như chọi gà, đấu võ, thi bơi thuyền ở dòng sông mang tên Thái Sư Trần Thủ Độ… Nhưng gây tò mò nhất cho du khách là tục thi cá trắm luộc "độc nhất vô nhị" mà không ở địa phương nào có.

 

Quang cảnh thi cá trắm luộc đầu xuân 2011

 

Tục thi có một không hai…

Tục thi cá trắm luộc duy nhất chỉ có ở làng Tam Đường, xã Tiến Đức, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Vào những ngày đầu xuân, đặc biệt là vào ngày rằm tháng hai âm lịch, hội đình, đền Trần, đền Mẫu thường được diễn ra rất long trọng ở làng Tam Đường. Rất nhiều trò chơi dân gian được giữ nguyên vẹn ở đây như chọi gà, đấu võ, thi thả diều, rước kiệu, thi bơi thuyền ở sông Thái Sư. Nhưng chỉ duy có tục thi cá trắm luộc là độc nhất vô nhị, không nơi nào có được.

 

Ông Nguyễn Thanh Kiện, cán bộ cụm di tích ở làng Tam Đường cho hay, tập tục này được tổ chức là để mọi người nhớ tới thuở hàn vi của tổ tiên nhà Trần, khi xưa sống bằng nghề đánh cá và thường ghép tên mình với cá như: Trần Kinh là cá Kình, Trần Hấp là cá Trắm, Trần Lý là cá Chép, Trần Thừa là cá Trê, Trần Liễu là cá Nheo, Trần Thị Dung là cá Ngừ... Có lẽ cũng vì thế mà thái ấp xưa nhà Trần phong cho Trần Thị Dung có tên gọi là Ấp Ngừ, nay thuộc làng Ngừ, xã Liên Hiệp, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. 

Làng Tam Đường nằm ở phía tây nam, là trung tâm của xã Tiến Đức, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Phía tây làng giáp sông Hồng, phía bắc giáp xã Phú Sơn, phía nam nhìn thẳng ra cánh đồng nơi có mộ của bốn vị vua nhà Trần và tứ vị hoàng hậu. Sở dĩ có tên Tam Đường là bởi làng có ba thôn: Phúc Đường, Ngọc Đường và Thái Đường. Nơi đây có địa thế của tiền Tam Thai - hậu Thất Tinh, là đất phát vương phát tướng. Người xưa còn gọi chốn này là hương Tinh Cương, nghĩa là đất có gò đống nổi cao lên như hình ngôi sao. Ấy là bởi có các gò đống nổi cao lên, ở trên có các chòm cỏ xanh hình tròn, đường kính chừng 1 mét. Từ xa nhìn lại thì các gò đống ấy trông như các ngôi sao trên trời.

Làng Tam Đường có ba thôn, trước ngày thi cá trắm luộc giữa các giáp trong làng thì các giáp ở mỗi thôn đều tổ chức thi cá chép sống và chọn ra một giáp đứng đầu có cá to nhất. Giáp có cá to nhất thôn sẽ được thi với hai giáp đứng đầu của hai thôn kia. Nhà nghiên cứu lịch sử Đặng Hùng cho biết, ngày thi cá trắm luộc ở đền Trần, đền Mẫu thực sự là ngày hội chính của làng, cuộc thi thường được tổ chức ngay giữa đình.

 

Cá được chọn thi phải là loại cá trắm cực to, kích cỡ chiều ngang phải từ ba vổ tay trở lên mới được dự thi (một vổ được tính cỡ một bàn tay người lớn nằm ngang). Trước ngày thi một năm, các giáp thường cử người đi các ao trong vùng tìm mua cá trắm to đem về thả vào ao của giáp. Giáp trưởng chịu trách nhiệm chăm, nuôi cá. Ao thả cá phải thoáng mát, nước ao phải sạch, không được ô nhiễm hay uế tạp. Đến ngày hội thi, người ta phải lên tận trên tỉnh thuê thợ gò giỏi về gò nồi luộc cá.

 

Nồi thường gò theo hình chữ nhật được ghép bởi nhiều tấm đồng, dài rộng tuỳ theo kích cỡ của cá. Cá xát muối rửa sạch rồi lại xát muối lại và treo lên 2 tiếng cho khô, sau đó ấn lá sung vào bụng cá cho căng như khi sống, lấy lá chuối hơ mềm gói cá lại cho thật thẳng rồi đặt vào phên rọ, không được để trật vẩy, gẫy vây, gẫy đuôi. Khi đun nước nóng già lên rồi mới đặt cá vào nồi; đặt cá vào nồi đốt một tuần hương đen to, dài; khi hết hương mới vớt cá ra, nắn duỗi cá thật thẳng, để nguội giữ hình dáng cá như ban đầu.

 

Mâm cỗ bày sẵn chờ chấm điểm

Theo các cụ già trong làng thì điều quan trọng nhất khi luộc cá là không được để cá bong vẩy, vây cá không được quăn mà phải thẳng đứng theo thân cá, thịt cá phải thơm ngon. Ba giáp đại diện cho ba thôn thi cá, giáp nào chiếm giải nhất mới được đưa cá vào cúng ở đền các vua Trần và đền Mẫu. Cá đoạt giải nhất bao giờ cũng được để trang trọng trên một chiếc mâm bồng hình chữ nhật, trên phủ vải điều. Cá nằm ở thế tự nhiên giống như tư thế đang bơi khi còn sống nên trông rất đẹp và hấp dẫn.

Cầu may năm mới từ Mẫu Huyền Trân công chúa

Qua các sắc phong của các triều đại phong kiến trước đây còn lưu giữ được thì Mẫu được thờ tại làng, được dâng cúng cá trắm thắng cuộc thi là Huyền Trân công chúa.

Ngôi đền cổ ấy giờ vẫn nằm sát cạnh sông Thái Sư và làng Tây Nha, xã Tiến Đức, huyện Hưng Hà. Ngược dòng lịch sử, khi Huyền Trân công chúa được gả cho vua Chiêm Thành là Chế Mân, làm Hoàng hậu Chiêm Thành được 1 năm, sinh được hoàng tử Chế Đa Đa thì Vua Chế Mân chết, anh trai công chúa khi ấy là Vua Trần Anh Tông đã sai người sang xứ Chiêm giải cứu nàng về để thoát cảnh bị đưa lên giàn thiêu theo chồng.

 

Ban tổ chức chấm điểm

 

Về đến đất Việt sau một năm hành hải lênh đênh trên sóng nước, công chúa liền xin vua cho về Thái Đường, phủ Long Hưng (làng Tam Đường ngày nay) để lập am thờ Phật. Đó cũng chính là vùng đất thiêng của dòng họ nhà Trần, nơi yên nghỉ vĩnh hằng của phần lớn các vị vua, hoàng hậu và công chúa nhà Trần. Khi ấy, em gái Huyền Trân công chúa là Diệu Dung công chúa thương chị nên cũng xin vua cho về lập trang ấp ở làng Vân Đài, cách làng Tam Đường không xa.

 
Dựa vào trang ấp vua ban, hai vị công chúa đã xây dựng thái ấp, mộ dân lưu tán khai khẩn đất hoang, trồng lúa nước. Hai bà còn dạy dân trồng dâu nuôi tằm, dệt vải và truyền dạy các điệu múa trong cung đình cho nam thanh nữ tú trong làng. Các điệu múa ấy vẫn được duy trì trong các lễ hội đầu năm. Nhớ ơn công đức của hai bà, dân hai làng lập đền thờ cho tới ngày nay. Huyền Trân công chúa được tôn vinh là Mẫu và đền thờ bà được gọi là đền Mẫu. Hiện ở đền Mẫu vẫn còn giữ được một số sắc phong từ thời vua Khải Định. Trong sắc phong, Huyền Trân công chúa là "Kinh Y Diệu Từ Ân Công Chúa", còn em gái bà được phong là "Tôn Thần Diệu Dung Công Chúa". Tục thi cỗ cá bắt nguồn từ tục giao hảo giữa hai làng Thái Đường (nay là Tam Đường) và Vân Đài ngày ấy.

 

Cá làng Tam Đường thắng cuộc

Hàng năm,  vào những ngày đầu xuân dân làng Tam Đường mở hội làng để tưởng nhớ công đức của Huyền Trân công chúa. Dân làng Thái Đường tổ chức đội tế, lễ; (tế nam) đội phù giá khăn quàng áo đỏ, đai xanh thắt lưng, xà cạp bao chân, đi giầy, đầu đội nón chóp dứa khiêng kiệu, cờ, quạt, chiêng, trống, bát biểu, gươm đao; 4 nữ tỳ 4 cành phướn, 4 quạt đi sau kiệu, 4 lọng che kiệu, có người dịch loa để nhắc nhở mọi người và thông báo cho dân biết tục lệ. Trong lễ hội bao giờ cũng có tục thi độc nhất vô nhị: thi cá trắm luộc giữa các giáp trong làng. Giáp nào được giải nhất thì người dân thôn đó vui mừng khôn xiết với tràn trề hy vọng về một năm mới làm ăn phát đạt, mọi người trong gia đình, thôn xóm đều khoẻ mạnh.

 

Trao giải cho mâm cá đoạt giải nhất.

 

Huyền Trân công chúa là con gái của vua Trần Nhân Tông và là em gái vua Trần Anh Tông. Huyền Trân công chúa sinh năm 1287, mất năm 1340 Năm 1293, vua Trần Nhân Tông thoái vị, hoàng thái tử Trần Thuyên lên nối ngôi (tức hoàng đế Trần Anh Tông).   Vua Trần Nhân Tông trở thành Thái thượng hoàng, lên tu ở núi Yên Tử. Năm 1301, Thái thượng hoàng Trần Nhân Tông nhận lời mời, du ngoạn vào Chiêm Thành, được vua Chiêm Thành là Chế Mân tiếp đãi nồng hậu, có ở lại trong cung điện Chiêm Thành gần 9 tháng. Khi ra về, Trần Nhân Tông có hứa gả con gái là Huyền Trân cho Chế Mân, mặc dù khi đó Chế Mân đã có chính thất hoàng hậu.   Năm 1306, Huyền Trân được gả cho vua Chiêm Thành là Chế Mân. Năm 1307, làm Hoàng hậu Chiêm Thành được 1 năm, sinh được hoàng tử Chế Đa Đa thì Vua Chế Mân chết, anh trai công chúa khi ấy là Vua Trần Anh Tông đã sai người sang xứ Chiêm giải cứu nàng về để thoát cảnh bị đưa lên giàn thiêu theo chồng. Năm 1308, công chúa về đến Đại Việt sau một năm lênh đênh sóng nước.