Cải tạo toàn phần Hồ Gươm: Hợp lý nhưng cần thận trọng

>> Cải tạo toàn phần Hồ Gươm?

GS sử học Lê Văn Lan: Hồ Gươm đối mặt trước biến động mới

Thưa GS, Thành phố đã đồng ý cho việc xây dựng dự án cải tạo Hồ Gươm. Và sắp tới, những công đoạn đầu tiên sẽ được tiến hành. Mấy nghìn năm nay, chưa có một cuộc cải tạo toàn phần nào được triển khai tại khu vực linh thiêng và chứa đầy huyền bí này...

- Giờ đây, tôi lại nghĩ đến tứ thơ “nước còn cau mặt với tang thương” – nghĩa là cau mặt với những sự biến đổi, biến động diễn ra theo lịch sử. Hồ Gươm hôm nay đang đối mặt với một sự biến động lớn lao, như trong lịch sử hàng nghìn năm nay, nó đã từng phải đối mặt. Từ một khúc (hoặc chính là) sông Hồng, bị co hẹp lại thành một chiếc hồ mang dáng dấp con sông (chiều dài gấp bội lần chiều rộng), Hồ Gươm đã trở thành một chiếc hồ nhỏ bé như hôm nay. Nay đặt vấn đề cải tạo toàn phần hồ, tức là đặt hồ trước một sự biến động nữa, vậy thôi.

Nhưng có phải là biến động tất yếu? Và tại sao lại là lúc này?

- Trải qua hàng nghìn năm như vậy, thực tế ghi nhận ba nét đặc trưng của Hồ Gươm. Thứ nhất, Hồ Gươm là một danh lam thắng cảnh tuyệt đẹp và đầy ý nghĩa. Thứ hai, Hồ Gươm gắn liền với truyền thuyết. Và thứ ba, giờ đây, Hồ Gươm là biểu trưng của một sự trệ đọng trong thế giới đang vần xoay như vũ bão. Để phát huy những đặc trưng tích cực và khắc phục đặc trưng tiêu cực, theo tôi, việc cải tạo Hồ Gươm cũng là hợp lý.

Thế nhưng, sự thiêng liêng của Hồ Gươm khiến không ít người chùn bước, bàn ra tán vào...

-  Từ khi có truyền thuyết thần Bạch Mã giúp Lý Thái Tổ xây thành Thăng Long, tính thiêng đã gắn liền với Hồ Gươm rồi. Theo quan điểm cổ truyền phương Đông, Bạch Mã là Mặt trời, đi một vòng từ Đông sang Tây, từ bình minh đến hoàng hôn rồi quay lại vạch xuất phát, từ đấy đi tiếp vòng mới. Mặt trời vận hành trên vũ trụ làm nên một vòng tròn thiêng, đó là nơi vua ở, có thần linh bảo hộ trú ngụ. Đó là thành Thăng Long. Rốn của vùng đất thiêng đó chính là Hồ Hoàn Kiếm.

Và lớn hơn thế, đó là cụ Rùa với truyền thuyết gắn liền với sự tồn vong của đất nước. Với cụ, chúng ta phải làm sao đây?

- Hồ Gươm càng thiêng hơn khi xuất hiện truyền thuyết thần Rùa (rùa vốn là con vật thiêng trong thế giới thiêng của vật cổ). Ngoài ra, tính thiêng của nơi này còn làm nên tính trí tuệ và tính triết học của truyền thuyết. Khi Lê Thái Tổ hoàn gươm, thần Rùa vẫn trụ lại nơi này, vẫn “giữ gìn” thanh gươm ấy, không hề “giã từ vũ khí”. Người làm vậy là để nếu một ngày nào đó, thái bình bị đe doạ, Người sẽ lại một lần nữa đặt vào tay người Việt vũ khí để bảo vệ đất nước mình. Chính vì thế, tôi nhắc lại, Hồ Gươm cần được đối xử một cách thận trọng, kính trọng, bởi nếu một sáng thức dậy không thấy Hồ Gươm, nghĩa là chúng ta không còn Hà Nội nữa...

Vậy cớ sao Hồ Gươm lại phải “cau mặt”?

- Hồ Gươm hôm nay trông như một thứ án binh bất động trong sự vận hành của vũ trụ. Đó là biểu thị của một sự tĩnh, nhưng không phải là phạm trù tĩnh trong mối quan hệ với phạm trù động trong nội hàm của triết học và thi ca. Như tôi nói ở trên, đó là sự trệ đọng. Hồ Gươm đang “cau mặt” với cái lầy lội hôm nay. Và cũng thật sự lo lắng bởi bất kỳ một sự nóng vội nào cũng kèm theo sự phũ phàng và bạo liệt.

Nhưng biết đâu vì sự biến động này mà cụ Rùa lại một lần nữa nổi lên, như một số người vẫn cho rằng, mỗi lần cụ Rùa nổi lên là lại gắn liền với một sự kiện nào đó?

- Đó lại là câu chuyện của mê tín. Lúc này đây, tôi muốn cảnh báo về sự lạm phát mê tín nhân danh tín ngưỡng, và điều này thì đặc biệt không được gắn với nơi đẹp và linh thiêng như Hồ Gươm. Tôi phản đối việc gắn vài sự kiện ngẫu nhiên nào đó với sự kiện cụ Rùa xuất hiện.

Chân thành cảm ơn GS.

GS. TS Dương Trung Quốc – Hội Sử học Việt Nam: Đương nhiên phải chấp nhận rủi ro Tôi nghĩ rằng, cũng đã đến lúc phải cải tạo Hồ Hoàn Kiếm vì nếu chỉ nhân danh sự thận trọng thì cũng không nên kéo dài hơn nữa. Những người xây dựng dự án này cũng đã tính đến tất cả những tình huống có thể xảy ra. Dẫu sao, họ cũng là những nhà chuyên môn và có sự quan tâm lâu dài nên có thể tin cậy được. Tôi nghĩ những người yêu di sản nhưng không có đủ tri thức chuyên môn thì nên lấy sự ủng hộ là chính, còn chính những người có chuyên môn sẽ xây dựng cơ chế giám sát, tránh những luồng dư luận theo cảm tính. Dự án được thực hiện trong thời gian khá dài nên có thể điều chỉnh và đương nhiên cũng phải chấp nhận rủi ro, chỉ có điều hạn chế đến mức thấp nhất. Nhưng hút bùn mới là giải pháp đầu tiên, cần xây dựng quy chế quản lý và quan tâm đến cả những gì ở trên bờ vì không ít những điều bất cập quanh hồ cũng đang được cải tạo, đặc biệt là bảo tồn vốn cổ thụ và các loại cây quý được trồng quanh hồ. Ông Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch kiến trúc TP. Hà Nội: Phải tính toán kĩ để chống sụt lún Hồ Gươm khá đặc biệt vì trong đó có nhiều loại tảo, thuỷ sinh vật quý hiếm. Đặc biệt, hồ còn có cụ Rùa nghìn tuổi. Vì thế, cải tạo thế nào để đảm bảo không mất đi các thủy sinh vật quý và các hoá chất có trong lớp bùn ở dưới đáy không làm ảnh hưởng đến chất lượng nước, cụ Rùa không ảnh hưởng? Tôi nghĩ, trước hết những người thực hiện phải đảm bảo được tất cả những yếu tố này và đánh giá xem mức độ tác động để còn xử lý. Ngoài ra, bản chất của việc hút bùn tất yếu có ảnh hưởng và dẫn đến sụt lún. Nhưng tôi nghĩ, khi đặt ra dự án này, những người thực hiện cũng đã phải tính toán chi tiết và cần xác định xem mục tiêu, kinh phí ra sao để lựa chọn phương pháp chống sụt như: Đóng cọc hay ép? Cọc đấy bằng bê tông hay chất gì? Vì hồ rất linh thiêng nên những người thực hiện dự án cũng cần phải tính toán rất kĩ để làm theo đúng yêu cầu đặt ra.           Bà Hồ Thu Cúc – Phòng Động vật có xương sống – Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật: Không nên hút hết lượng bùn dưới hồ Như là khi mình thay nước bể cá ở nhà, nguyên tắc là không bao giờ rút hết nước cũ để thay hoàn toàn nước mới. Cần phải để lại một lượng nước cũ để đảm bảo yếu tố sinh thái cho cá nói riêng và cho các động vật sống dưới nước nói chung. Đối với Hồ Gươm cũng vậy, bùn chính là nơi mà cụ Rùa và các sinh vật khác đã trú ngụ hàng trăm năm nay, nên theo tôi, làm gì thì làm, cũng không nên hút hết lượng bùn dưới hồ, đảm bảo an toàn sinh thái cho lòng hồ.

Tú Anh - Mỹ Hà (thực hiện)