Châu Á nỗ lực phòng ngừa tác hại của thuốc lá

Tất cả vì bầu không khí trong lành

Tại Thái Lan, năm 1992, Quốc hội đã ban hành hai đạo luật: Luật Kiểm soát sản phẩm thuốc lá và Luật Bảo vệ những người không hút thuốc; năm 2001 ban hành luật về Quỹ sức khỏe (Thai Heath). Năm 2006, Srilanka ban hành Luật về Cơ quan nhà nước có thẩm quyền về kiểm soát rượu, thuốc lá (Luật về NATA).

Sau một thời gian thực hiện, hai quốc gia đã thu được kết quả tốt trên nhiều mặt. Chính phủ đã kiểm soát được việc tiêu thụ thuốc lá và số lượng tiêu thụ giảm dần, trong khi nguồn thu cho ngân sách vẫn tăng. Tại Thái Lan năm 1991, số người hút thuốc là 12,6 triệu, năm 2009 giảm xuống 10,9 triệu theo số tuyệt đối. Nếu không có luật thì số hút thuốc dự tính 27 triệu người. Số bao thuốc lá tiêu thụ giảm 20%. Tại Srilanka, tỷ lệ nam giới hút thuốc giảm từ 29% năm 2008 xuống còn 22% vào năm 2011 Các khu vực công cộng với bầu không khí trong lành, không khói thuốc đã là dấu hiệu dễ nhận thấy ở hai quốc gia này hiện nay.

Hai nước có điểm chung là có luật điều chỉnh chung cho việc kiểm soát, PCTHTL và rượu, bia, dù cách tiếp cận trong giải quyết vấn đề của mỗi nước khác nhau. Thái Lan giải quyết theo từng vấn đề cấu thành của mối quan hệ chung, đó là: nội dung về kiểm soát sản phẩm thuốc lá và việc bảo vệ những người không hút thuốc. Quỹ chăm sóc sức khỏe ra đời nhằm giải quyết những thiếu hụt về nguồn lực để triển khai các hoạt động thi hành luật pháp. Trong khi đó, Srilanka tiếp cận theo mô hình tổ chức, trao nhiệm vụ, quyền hạn cho các cơ quan liên quan để thực thi kiểm soát thuốc lá và rượu, bia. Thái Lan có nguồn tài chính từ quỹ Thai Health, nguồn thu hàng năm ổn định, còn Srilanka có sự tài trợ của quỹ Bloomberg với trung bình 800.000USD/năm. Hiện Srilanka đã phải tính tới nguồn tài chính bổ sung khi quỹ Bloomberg chấm dứt tài trợ. Họ đang tính đến việc lập quỹ hoạt động từ nguồn thu đối với các sản phẩm thuốc lá và rượu.

Các biện pháp mạnh tay

Các quốc gia này tiếp cận việc PCTHTL theo hướng giảm cầu là chính, thông qua kiểm soát, phòng ngừa tác hại của thuốc lá với một số biện pháp chính:

Tăng thuế để làm giảm sức mua sản phẩm thuốc lá vì nó được coi là mặt hàng có hại cho sức khỏe, không được khuyến khích, đồng thời vẫn tăng nguồn thu cho ngân sách. Thái Lan áp dụng thuế suất tiêu thụ đặc biệt tới 85% đối với sản phẩm thuốc lá điếu và cộng thêm 7% thuế giá trị gia tăng (VAT). Ngoài ra là các khoản phụ thu gồm: phí nâng cao sức khỏe của Thái Lan có thuế suất 2%, phí địa phương thu theo mức tuyệt đối tính theo bao là 1,86 bath/bao nộp vào ngân sách tỉnh, thu thuế phát sóng miễn phí các chương trình truyền thông. Tỷ lệ phần trăm của thuế thuốc lá trên giá bán lẻ mỗi bao là 70% (trong khi tỷ lệ này ở Việt Nam đang là 45%). Srilanka đánh thuế suất 10 rupi/01 kg nguyên liệu và thuế suất theo độ dài của điếu thuốc.

Tăng cảnh báo có tác động trực tiếp tới tâm lý người sử dụng, nhất là cảnh báo bằng hình ảnh. Đồng thời, tăng cường các hoạt động xử phạt, ngăn cấm, xử lý các vi phạm trong khâu sản xuất, lưu thông, tiếp thị quảng cáo cũng như xử lý vi phạm của người buôn bán, sử dụng thuốc lá.

Tăng cường năng lực của các cơ quan chức năng, tổ chức bộ máy hoạt động hiệu lực, hiệu quả. Trong các văn bản luật, chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan có liên quan, nhất là các cơ quan trọng yếu như: thuế vụ, quản lý thị trường, thanh tra y tế, cảnh sát và tòa án được qui định rõ trong việc thực thi kiểm soát sản phẩm và sử dụng thuốc lá.

Pháp luật cũng qui định rõ về vai trò, chức năng, nhiệm vụ cũng như nguồn thu, việc vận hành của Quỹ chăm sóc sức khỏe. Đây là điểm hết sức quan trọng đối với một quỹ mang tính chất đặc thù này. Điểm đặc thù thứ nhất là nó được hình thành nằm ngoài những qui định về sắc thuế, tức là ngoài những qui định của thu ngân sách và được tính bằng khoản gọi là phụ thu. Hoạt động của quỹ được phép chủ động và có tính linh hoạt rất cao, không phụ thuộc quá nhiều vào kế hoạch ngân sách hàng năm để bảo đảm quỹ có khả năng đáp ứng kịp thời nhu cầu sử dụng trong thực tiễn một cách tốt nhất.

Mặt khác, Quỹ Thai Health hay các hoạt động của Quỹ Bloomberg là hướng vào hỗ trợ các sáng kiến hoạt động của cộng đồng, tổ chức một cách rộng rãi nên không bị bó gọn trong các thủ tục cứng nhắc. Chính từ đặc điểm này, yêu cầu quan trọng đặt ra đối với hoạt động của quỹ là đòi hỏi tính công khai, minh bạch rất cao và chịu sự kiểm soát của Chính phủ, Quốc hội cũng như toàn xã hội. Một qui trình quản lý đơn giản nhưng linh hoạt, hiệu quả với những tiêu chí phù hợp cho mô hình đặc thù này. Yêu cầu thúc đẩy các hoạt động nhằm tạo ra sự vận động xã hội, vận động cộng đồng là một ưu tiên căn bản. Chính vì vậy, các hoạt động của quỹ phải được xử lý mềm, tạo nên sự tác động tương hỗ làm thay đổi nhận thức và hành vi mỗi cá nhân cũng như cộng đồng đối với việc sử dụng thuốc lá.

P.V