Kỳ nhân tiền cổ đất Hà thành

Nuôi thú sưu tầm đến trắng tay

Ngôi nhà hai tầng tĩnh mịch nằm trong làng Mọc ven đô của Hà Nội đón chúng tôi bằng những hàng cây râm ran bóng mát. Ông Nguyễn Bá Đạm - từng được mệnh danh là kỳ nhân trong giới sưu tầm tiền cổ - vừa chậm rãi pha ấm trà mạn, vừa tâm sự với chúng tôi về sự nghiệp sưu tầm dài 3/4 thế kỷ của mình. Đã gần một thế kỷ trôi qua, nhưng ông Đạm vẫn không thể nào quên cái lần khánh thành bảo tàng Louis Finot (nay là bảo tàng Lịch sử) ở Hà Nội, ông đã được xem trưng bày rất nhiều tiền cổ. Lúc đấy, tuy còn trẻ, nhưng ông đã giật mình về giá trị của những đồng tiền mốc xanh, cũ kỹ được bày trang trọng trong tủ kính. Từ đó, ông về nhặt nhạnh, tìm tòi và bắt đầu sự nghiệp sưu tầm của mình bằng 5, 7 đồng tiền cổ đầu tiên. Khi công tác trong ngành giáo dục, ông được đi nhiều tỉnh. Đến đâu ông cũng để ý về tiền cổ nhưng mãi cũng chỉ sưu tầm được thêm dăm ba đồng. Cái thú ăn sâu vào trong ý thích đã không ngừng thôi thúc ông. Ông tìm vào các đền chùa, trò chuyện với các bậc chân tu, dò hỏi bạn bè khắp nơi. Kết quả của một thời gian dài miệt mài như thế, ông đã có trong tay một lưng vốn sưu tầm kha khá với vài chục đồng tiền cổ có giá trị.

Năm 1975, ông Đạm quen với một người bạn tên Chấn. Ông Chấn đã giới thiệu cho ông Đạm gặp ông Dương ở phố Hàng Trống, là một người buôn đồ cổ. Lần đầu ông Đạm tìm đến nhà ông Dương, ông Dương đóng cửa không tiếp. Không nản, lần thứ 2 ông Đạm lại đến tìm ông Dương nhưng đóng vai một người bạn cũ, lâu ngày không gặp đến thăm. Qua dăm ba câu chuyện, tình cảm thân mật hơn và cho đến khi đã trở thành thân quen, ông Dương mới cho ông Đạm xem bộ tiền cổ quý giá của mình. Ngắm bộ tiền cổ của ông Dương so với bộ tiền cổ của mình, ông Đạm thấy khoảng cách một trời một vực. Thấy ông Đạm có niềm đam mê mãnh liệt với thú chơi này, ông Dương có ý định bán lại cho ông Đạm bộ sưu tầm tiền cổ của mình. Với giá ông Dương bán vốn lúc đó thì ở Hà Nội đã khó có ai mua nổi. Ông Đạm chạy vạy mãi, bán hết cả đồ đạc quý giá trong nhà mà vẫn chưa đủ tiền mua. Về sau khi gom đủ gần 100.000 tiền Việt Nam cũ, ông Đạm mới có được bộ sưu tầm đồ sộ mà ông mơ ước. Số tiền ông Đạm bỏ ra có thể nói là lớn vô cùng, vì muốn mua một biệt thự lúc ấy cũng chỉ mất có mấy nghìn đồng.

Bộ sưu tầm tiền cổ của ông Đạm nhiều không đếm nổi nhưng ông vẫn miệt mài đi tìm những đồng còn thiếu và gắng mua bằng mọi cách. Khi làm việc, khi ăn cơm, khi vui chơi, khi nằm nghỉ ông đều nghĩ đến tiền cổ. Thậm chí những đồng tiền cổ còn nhảy múa cả trong nhưng giấc mơ đêm của ông. Trong những bộ tiền mà ông Đạm có thì bộ tiền nhà Đinh là cổ nhất, từ năm 980. Mặt trước đồng tiền có bốn chữ “Thái Bình Hưng Bảo” và mặt sau có chữ “Đinh”.

Ông Đạm đang xem những đồng tiền cổ trong bộ sưu tập của mình.

Thú chơi cần một chữ duyên

Nhìn lại sự nghiệp sưu tầm của mình, ông Đạm gật gù nhắc đến một chữ “Duyên” trong thú chơi này. Một lần ông vào trong bảo tàng lịch sử để xem một số cổ vật. Khi ông đang trầm trồ ngắm mấy đồng tiền cổ được trưng bày trong tủ kính thì có anh bộ đội đứng xem ngay cạnh lẩm bẩm: “Đồng này đã ăn thua gì. Mình có đồng còn hay hơn”. Nghe thấy lạ, ông Đạm liền đi theo anh bộ đội về tận nơi đóng quân ở gần đấy. Khi làm quen với nhau, thấy ông Đạm là người mê tiền cổ, anh bộ đội đã biếu không ông một đồng tiền hiếm đời nhà Lê mà anh đang cất giữ. Kể lại chuyện cũ, ông Đạm cứ tiếc mãi cái lần có một người đem đến một đồng tiền cổ xin đổi lấy cái đạo sắc của vua Quang Trung của ông. Ông không đổi, vì lúc ấykhông biết giá trị của đồng tiền ấy thế nào. Đến khi có nhiều kiến thức hơn về tiền cổ, biết đấy là một đồng tiền rất quý, ông tìm người đó để xin đổi thì họ đã đổi cho người khác mất rồi. Nghe đâu, đồng tiền ấy về sau đã được  mua đi bán lại với giá mấy ngàn đô la Mỹ.

Nhà sưu tầm phải là nhà nghiên cứu

Theo ông Đạm thì giá trị của tiền cổ không phải do niên đại lâu năm, mà do tính chất hiếm của loại tiền đó. Ví dụ như đồng “Kiến Phúc Thông Bảo” và “Hàm Nghi Thông Bảo” là hai đồng rất quý vì vua Kiến Phúc và vua Hàm Nghi đều ở ngôi quá ngắn ngủi nên rất ít loại tiền này. Chứ Minh Mạng, Thiệu Trị thì lại rất nhiều. Độc đáo nhất trong bộ sưu tầm của ông phải kể đến đồng “Đại Chính Thông Bảo” đúc bằng sắt đời Mạc Đặng Dung, vì đây là đồng tiền sắt duy nhất không chỉ ở Việt Nam mà cả trên thế giới.

Theo ông Đạm, nhà sưu tầm còn đồng thời là nhà nghiên cứu. Ý nghĩa của đồng tiền rất quan trọng. Đồng tiền không chỉ có giá trị mua bán, trao đổi trên thương trường mà còn phản ánh lịch sử, công nghệ, quyền lực, dấu ấn của một thời đại, một vương triều. Vì vậy, người sưu tầm phải có trình độ, kiến thức rộng, am hiểu nguồn gốc lịch sử, cộng đồng với lòng ham mê sâu sắc. Biết cảm nhận, so sánh và phân loại thực hư, nhìn nhận một cách tinh tế, nhận ra chân giá trị của nó thì mới thấy hết được cái hay, cái đẹp của đồng tiền cổ.

Từ khi tuổi cao sức yếu, ông Nguyễn Bá Đạm cứ đau đáu một nỗi, không biết sẽ truyền lại cho ai bộ sưu tầm của mình. Con cái ông không ai có được niềm đam mê như ông, nên nếu có để lại thì họ cũng bán sớm cho người khác. Mà ông lo sợ nhất là bộ sưu tầm quý giá sẽ rơi vào tay dân buôn và bị chia năm xẻ bảy. Từ mấy năm nay ông cứ luôn ngắm nghía để tìm lấy một người tin tưởng trong số những người có cùng niềm đam mê với ông. Một số người trong nước và quốc tế đến đề nghị ông bán lại một số đồng họ cần với số tiền rất cao nhưng ông nhất quyết không bán. Vì ngoài giá trị vật chất, bộ sưu tầm còn nói lên danh tiếng của người chơi. Mỗi bộ tiền cũng như một bộ cờ, nếu mất một con đi thì không còn gì giá trị. Mãi năm 2006, ông Đạm mới quyết định nhượng lại bộ sưu tập cho một người chơi trẻ tuổi mà đã thân thiết với ông nhiều năm trời do cùng có thú chơi kiên nhẫn này. Ông biết chàng trai trẻ đó có đủ vật chất, niềm đam mê và tri thức để lưu giữ lại bộ sưu tầm quý giá hết những năm tháng của cuộc đời mình.           

An Thái